HUIFANGWENPAN's blog
stats
- 150 posts
- 1 friends
- 2 comments
recent posts
archives
-
Tap Ghi: Thang 5, nho nhung linh hon uong tu
Những ngày bị tập trung ra vùng Việt Bắc, trong thời gian đi “lao động” qua những xóm làng, tôi có dịp dừng lại đôi phút nơi các ngôi nhà của dân. Trong làng trừ những nhà kho hay chuồng heo của hợp tác xã nông nghiệp được xây bằng gạch, còn lại những ngôi nhà của dân, chỗ ăn chỗ ngủ, nhà bếp đều đều nghèo nàn, rách nát. Chỗ duy nhất trong gian nhà gợi sự chú ý của chúng tôi nhất là bàn thờ ngay giữa gian nhà, nơi có màu sắc đỏ chóe, tương phản với màu xám xịt của vách đất, mái rạ. Trên bàn thờ không có bát nhang hay chân đèn mà chỉ có một bức ảnh “bác” đã - vàng trong chiếc khung gỗ, chung quanh là những bằng liệt sĩ màu đỏ, hoặc được đóng khung, hoặc được treo trang trọng trên vách. Ít có nhà nào vắng bằng liệt sĩ, sự đóng góp xương máu cho công cuộc “giải phóng miền Nam”, sự an ủi cho đời sống nghèo đói, tăm tối, vô vọng.
Từ sau hiệp định Geneve, Bắc Việt đã chuẩn bị tiến hành cuộc chiến thôn tính miền Nam, bằng cách gài lại một số cán bộ cao cấp trong các thành phần chính quyền, tôn giáo và đảng phái của miền Nam. Ðối với những binh sĩ và cán bộ tập kết ra Bắc dưới sự kiểm soát của Ủy Ban Quốc Tế Ðình Chiến, thì họ được chỉ thị kết hôn, cố gắng để lại những bào thai, là sợi dây liên lạc cho một ngày nào đó họ trở lại để “giải phóng” miền Nam. Sau đó, quân đội miền Bắc được huy động xâm nhập vào miền Nam trong một cuộc chiến “trường kỳ”. Theo nguồn tin AFP, con số báo cáo của chính phủ Cộng Sản đưa ra lần đầu tiên, vào ngày 5 Tháng Năm năm 1995, trong 21 năm phát động cuộc chiến tranh, quân đội Cộng Sản miền Bắc đã tổn thất 1,1 triệu người và có 600,000 bộ đội bị thương. Theo một nguồn tin khác về phía Hoa Kỳ, quân đội VNCH mất 220,000 người và con số bị thương là 1 triệu 170 nghìn người. Xin chú ý đến con số bị thương của Miền Bắc chỉ bằng hơn 1/2 số người chết, trong khi miền Nam số người bị thương cao gấp 5 lần số người chết. Con số này cho chúng ta thấy, “bộ đội” Cộng Sản rất ít thương binh. Một phần Việt Cộng xâm nhập miền Nam xa hậu phương, một mặt phát triển chiến thuật du kích, Việt Cộng không có phương tiện và thời gian đem thương binh về mật khu hay những vùng an toàn. Thương binh không tự di chuyển được có thể đã bị “xử lý” ngay tại chỗ, vì việc di chuyển, bôn tập khó khăn cũng như không muốn thương binh lọt vào tay quân đội VNCH để có thể tiết lộ những tin tình báo nguy hiểm cho họ.
Khẩu hiệu “sinh Bắc tử Nam” không cho miền Bắc có được hình ảnh “ngày trở về anh bước lê trên quãng đường đê” nữa, mà tất cả đều đã nằm lại mặt trận với cái chết bằng cách này hay cách khác, có khi một vài năm sau, gia đình mới nhận được tin báo tử cùng với cái bằng liệt sĩ dùng để trang trí trên bàn thờ. Sau chiến tranh, Cộng Sản Việt Nam muốn xoa dịu nỗi đau của những gia đình đã đi theo tiếng gọi của chủ nghĩa, bỏ mình trên chiến trường, đã tốn phí xây dựng nhiều “nghĩa trang liệt sĩ” cùng khắp, quận huyện, làng xã. Các nghĩa trang này xây dựng rất quy mô, có diện tích lớn rộng, với tháp cao, tường gạch vây bọc, ở trong san sát các mộ phần xây bằng xi măng, trang trí lòe loẹt và phần lớn có chủ ý xây dựng ở hai bên quốc lộ để người qua đường hay khách du lịch phải chú ý đến chính sách “tổ quốc ghi công” những anh hùng đã chết và để cho đảng khỏi mang tiếng vong ân bội nghĩa.
Nhưng với một quân đội không có thương binh thì liệu với những người chết trận, xương cốt của họ còn đâu để mang về chôn cất trong những khu đất trang trọng, tốn phí này, nếu không là xương trâu xương bò thì cũng với những chiếc quan đầy đất cát với những tấm bia mộ mang hai chữ Vô Danh.
Một người bạn trẻ về thăm Việt Nam đã cho tôi biết cảm tưởng khi anh vào thăm Nghĩa Trang Quân Ðội Biên Hòa, dù trong khung cảnh hoang phế vẫn có một điều gì đó thiêng liêng bao trùm mà anh tự cảm nhận được, vì dưới vùng đất kia, còn có những nắm xương tàn của những người lính miền Nam, trái lại nơi những “nghĩa trang liệt sĩ” hình như vôi gạch xếp hàng ngang hàng dọc vô hồn giả dối, không nói lên được một điều gì cả.
Trong những vùng đất miền Bắc, không có nhà nào là không có mất mát, nhưng không có nhà nào có được nấm mồ để thăm viếng, có một bát nhang để thờ cúng. Một triệu thanh niên miền Bắc đã phơi xác trên đường Trường Sơn, trong những địa đạo, hầm hố, cánh rừng với lý tưởng “xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước”. Chiến thắng toàn vẹn vào ngày 30 Tháng Tư 1975 có an ủi được linh hồn những thanh niên miền Bắc đã nằm xuống, có làm cho gia đình họ nghĩ rằng cái chết của con cái họ đã được đền bù và sự hy sinh, mất mát ấy có ý nghĩa gì cho đất nước không? Khi cánh cửa miền Nam được mở rộng cho người miền Bắc được chiêm ngưỡng cuộc sống ở đây, họ thấy miền đất này không có gì cần phải giải phóng. Và họ cũng nhận thấy rằng, không phải trong những ngày cuối Tháng Tư 1975, trong cơn hốt hoảng mà người miền Nam phải bỏ nước ra đi. Làm sao giải thích được với quần chúng, là đúng mười ba năm sau (Tháng Năm 1988), khi chế độ Hà Nội đã “đem no ấm, tự do, độc lập cho nhân dân”, người ta lại phải chen chúc nhau trên một con tàu mỏng manh để chạy thoát chế độ Cộng Sản như tấn thảm kịch Bolinao với 110 người trên tàu chỉ còn sống sót 52 người.
Chúng ta hãy nghe, không phải là những người bỏ nước ra đi từ năm 75, lên án Cộng Sản mà là những người đã theo Cộng Sản. Ông Trương Như Tảng đã nói: “Bây giờ nhìn lại cuộc chiến Việt Nam, tôi chỉ cảm thấy buồn rầu cho sự ngây thơ của mình khi tin rằng Cộng Sản là những người cách mạng và xứng đáng được ủng hộ. Trên thực tế, họ đã phản bội nhân dân Việt Nam và làm thất vọng các phong trào tiến bộ trên toàn thế giới”. Kết luận của ông về tình hình hiện nay tại Việt Nam là: “Gia đình ly tán, đạo đức suy đồi, xã hội phân ly, ngay cả đảng cũng chia rẽ”. (A Vietcong Memoire- Vintage Books -1986)
Nói những lời cay đắng, một người miền Nam đã theo Cộng Sản, ông Nguyễn Văn Tăng, người đã bị Pháp bỏ tù 15 năm, thời ông Diệm 8 năm, thời ông Thiệu 6 năm, rồi ở tù sau năm 1975: “Ước mơ của tôi bây giờ không phải là được thả ra, không phải là được gặp lại gia đình. Tôi chỉ mơ ước trở lại nhà tù của Pháp 30 năm về trước” (Ðoàn Văn Toại-1986). Ðau đớn và mỉa mai tột cùng.
Nhân ngày 30 Tháng Tư chúng ta xót xa ngậm ngùi vì chuyện mất miền Nam, nhưng hơn một triệu thanh niên miền Bắc đã chết vô ích trong cuộc chiến dài 21 năm để có một đất nước Việt Nam như ngày hôm nay.
Huy Phương
-
Nguoi chien si VNCH ngay cuoi cung cua cuoc chien
Vào ngày cuối cùng của cuộc chiến, khi mà mọi giới đều hiểu rằng không còn gì có thể cứu vãn được nữa thì người chiến sĩ VNCH vẫn chiến đấu dũng cảm. Một vài tài liệu sau đây cho chúng ta khẳng định như thế:
1/ Tài liệu của Không Lực Hoa Kỳ - chương trình di tản "Frequent Wind" có viết rằng: Trong khi phi trường bị tấn công thì 2 chiếc Al (Skyraider chiến đấu có cánh quạt của Không lực VNCH) đã bay lượn trên không phận Saigon để truy lùng các vị trí pháo kích của địch. Một trong hai chiếc bị hỏa tiễn SA-7 bắn hạ. Trong khi đó, nhiều người đã không e sợ, đổ xô ra ngoài để nhìn một chiếc phi cơ "Rồng lửa" AC-119 đang nhào lộn và xả súng (đại liên 6 nồng Gatling) bắn một vị trí của bộ đội Bắc Việt ở ngay gần cuối hướng đông Tân Sơn Nhất. Vào khoảng 7 giờ sáng 29/4, chiếc phi cơ anh dũng của VNCH đã bị trúng hỏa tiễn SA-7 của địch và bốc cháy rồi đâm nhào xuống mặt đất.
Trong một bức thư của một phi công VNCH gửi cho Clyde Bay ở Trung Tâm Di Tản Nha Trang, kể lại chuyện những phi công của Không Lực VNCH vào sáng ngày 29 tháng 4, vẫn tiếp tục thực hiện các phi vụ tấn công vào các đoàn xe tăng địch, khi chúng tiến về phía thủ đô Saigon. Theo lời của Trung Úy Coleman "ít nhất những người này đã là những chiến sĩ đã chiến đấu một cách anh dũng và hi sinh đến giọt máu cuối cùng của cuộc đời binh nghiệp, trong một trận chiến biết chắc là thua, nhưng vẫn sẵn sàng hi sinh".
2/ Tài liệu trích trong cuốn Việt Nam và Chiến Lược Domino của Bạch Long (từ trang 312 đến 314) Nhưng sự bất ngờ cho Cộng Sản đã xảy ra ngay tại cửa ngõ vào Saigon. Khoảng gần một ngàn chiến sĩ của Chiến đoàn 3 Biệt Kích Dù và một số biệt kích, Nhảy Dù và quân nhân khác, có nhiệm vụ bảo vệ bộ Tổng Tham Mưu từ ngày 26 tháng 4, đã sẵn sàng chờ "đón" quân Cộng Sản. Trong ngày 29 tháng 4, tướng Lâm Văn Phát đã có can đảm đứng ra nhận chức tư lệnh Biệt Khu Thủ Đô với mục đích cầm quân chiến đấu bảo vệ Saigon. Tướng Phát đã ra lệnh cho các cánh quân Nhảy dù, Biệt Cách, Biệt Động Quân, Thủy Quân Lục Chiến... phải ngăn chận quân Cộng Sản kéo vào Saigon từ hai ngả tư Bảy Hiền và Hàng Xanh... Tướng Phát kể lại rằng ông chỉ còn vỏn vẹn 60 xe tăng M-41 và M-48 với những đơn vị lẻ tẻ để đối đầu với 16 sư đoàn Bắc Việt và 3 sư đoàn Việt Cộng với hàng ngàn xe tăng, đại pháo và tấn công từ hai ngả vào Saigon. Nhưng dù ở trong tình thế tuyệt vọng như vậy, tướng Phát và những người đầu hàng. Họ vẫn phải chiến đấu đến cùng! (Cần phải nói rằng các đơn vị lớn Thủy Quân Lục Chiến cực kỳ anh dũng và đã bị tan rã gần hết trước ngày 30 tháng, ở vùng Một và vùng Hai, và trong những trận rút bỏ khác.) Những người lính chiến đấu này không có...radio! Họ không cần biết rằng quân Cộng Sản đang thắng thế. Họ không cần biết tổng thống tạm thời Dương Văn Minh đang sửa soạn đầu hàng, dâng miền Nam cho Cộng Sản. Họ không cần biết rằng tình hình đã hoàn toàn tuyệt vọng, không còn một chút hi vọng ngăn chân quân đội Bắc Việt. Họ chỉ biết chiến đấu chống Cộng và tiêu diệt quân Cộng sản, và hình như họ chưa bao giờ có tư tưởng bỏ chạy hay đầu hàng! Họ hờm súng đợi quân thù Cộng Sản và sẵn sàng nhả đạn. Các xe tăng Cộng Sản hứng những loạt đạn đầu tiên và bất ngờ. Trong thành phố đang hỗn loạn tinh thần, tiếng đạn nổ như mưa bão xen lẫn với tiếng súng lớn, đã làm cho sự hỗn loạn gia tăng. Trong thời gian thật ngắn khoảng hơn 1 giờ đồng hồ, 17 xe tăng Cộng sản bị trúng đạn cháy đen nằm rải rác từ Ngả tư Bảy Hiền đến cổng trại Phi Long và đến đường Cách Mạng... Pháo tháp xe tăng T-55 bằng thép dầy 12inches (30 phân tây) bị bắn thủng như bằng...bột, chứ không phải bằng thép! Lỗ đạn không lớn lắm. Hình như vào giờ chót người Mỹ viện trợ cho một loại súng bắn xe tăng đặc biệt, loại 106 ly (?), để bắn xe tăng. Đạn xuyên phá qua thép dầy nhất và lực cản của thép đã làm cho nhiệt độ gia tăng tới gần 3000 độ C, nướng chín quân lính Cộng Sản ở trong xe tăng.
Cánh quân Cộng Sản từ Long Khánh kéo về Saigon qua Hàng Xanh, Thị Nghè bọc xuống trước Sở Thú để tiến vào dinh Độc Lập thì bị quân Nhẩy Dù án ngữ. Quân Nhẩy Dù bị dồn về bảo vệ vòng đai Saigon. Họ không còn việc gì khác hơn là chiến đấu đến cùng từ đường vòng đai xa lộ Đại Hàn đến ngã tư Hàng Sanh về đến đại lộ Thống Nhất, nhà thờ Đức Bà. Hầu như những cánh quân Cộng Sản đầu tiên tiến vào Saigon theo ngả này đều bị Nhảy Dù tiêu tiệt hết. Tổng cộng trong khoảng từ 7 giờ sáng đến 10 giờ 15 ngày 30 tháng 4, khi Dương Văn Minh tuyên bố đầu hàng, hơn 20,000 quân Bắc Việt, 32 xe tăng và gần 30 quân xa (Molotova) chở đầy lính Cộng Sản bị bắn cháy, chết hết, trong phạm vi thành phố Saigon. Tất cả hai cánh quân Việt cộng đều khựng lại.
Bộ chỉ huy Cộng Sản cuống cuồng vội giục Dương Văn Minh phải đích thân ra lệnh cho tướng Lâm Văn Phát, thiếu tá Tài để ra lệnh cho Biệt Cách Dù và quân Nhảy Dù ngưng chiến đấu. Tất cả những người lính chiến đấu can trường nhất của VNCH lúc đó mới hiểu rằng miền Nam đã bị kẹt vào cái thế phải thua. Họ ném bỏ súng đạn trút bỏ quần áo trận và lẫn lộn vào dân chúng, tìm đường về nhà.
Một câu chuyện khác do tướng Lâm Văn Phát kể lại là sau khi Dương Văn Minh điện thoại cho ông phải ra lệnh ngưng bắn thì ông xuống dưới nhà. Dưới chân cầu thang, một người Quân Cảnh đã đứng nghiêm chào ông và nói: "Vĩnh biệt thiếu tướng", rồi rút súng bắn vào đầu tự tử. Khi vị tư lệnh cuối cùng của Biệt Khu Thủ Đô đến Tổng Tham Mưu thì thấy chung quanh cột cờ lớn có khoảng hơn 300 binh sĩ Biệt Cách và sĩ quan chỉ huy họ đang đứng thành vòng tròn và hờm súng vào... lưng nhau, sẵn sàng nhả đạn tự tử tập thể. Tướng Phát phải nói với họ trong nước mắt rằng quân đội VNCH đứng vững cho đến giờ chót là nhờ tinh thần kỷ luật. Vậy lúc này đã có lệnh buông súng thì anh em ai về nhà nấy mà lo cho gia đình. Tự tử không có ích lợi gì cho mình cả. Các quân nhân nghe lời, chỉ có một vài sĩ quan trẻ tuổi đã tự tử. Đến 1 giờ trưa, tướng Phát bàn giao Biệt Khu Thủ Đô cho tướng Việt Cộng Ba Hồng. Sau đó tướng Ba Hồng mời tướng Phát đến Tổng Tham Mưu. Tại đây, khoảng 500 chiến xa T. 55 của Cộng quân nằm kín chung quanh cột cờ. Đáng lẽ những chiến xa này đã đi thẳng sang Tây Ninh theo đườngvòng đai Saigon. Nhưng sự đầu hàng của Dương Văn Minh đã thay đổi hết kế hoạch tiến đánh Thái Lan của Cộng Sản (tướng Lâm Văn Phát đã từ trần trong tuổi già tại Santa Ana, California ngày 30 tháng 10, 1998)
Nhưng hai trận đánh trên đây cũng chưa phải là trận đánh cuối cùng trong ngày 30 tháng 4. Trường Thiếu Sinh Quân Vũng Tàu đã chiến đấu mãnh liệt từ trong khuôn viên trường cho đến khoảng 2 giờ trưa. Lúc này, Cộng Sản đã cầm chắc cái thắng trong tay nên chúng không muốn chết thêm nữa. Chúng ngưng bắn và điều đình với các em. Các em đòi chúng phải ngưng bắn và rút ra xa để các em tự giải tán. Khoảng ba giờ chiều, các em hát bài quốc ca, làm lễ hạ cờ. Xong rồi bỏ đồng phục, mặc quần áo thường và từ từ ra khỏi trại, nước mắt ràn rụa trên má...
3/ Tài liệu: báo Wall Street Journal số ngày 2 tháng 5 năm 1975, bài bình luận của ký giả Peter Kahn, từng đoạt giải Pulitzer, có tựa đề "Truy Điệu Nam Việt Nam" "...Nam Việt Nam đã chống cự hữu hiệu trong 25 năm, và họ đã không phải luôn luôn được người Mỹ giúp. Tôi nghĩ ít có xã hội nào bền bỉ chịu đựng được một cuộc chiến đấu lâu dài như vậy... Quân lực VNCH đã chiến đấu can đảm và vững mạnh trong một số trận đánh mà chúng ta còn nhớ, thí dụ như trận An Lộc. Quân đội ấy đã chiến đấu giỏi và can đảm ở nhiều trận đánh khác mà chúng ta không còn nhớ địa danh. Quân lực ấy đã can đảm và chiến đấu trong hàng ngàn trận đánh nhỏ, và giữ vững hàng ngàn tiền đồn hẻo lánh ở những nơi mà cái tên nghe rất xa lạ với người Mỹ. Hàng trăm ngàn người của quân lực ấy đã tử trận. Hơn nửa triệu người của quân lực ấy đã bị thương. Và trong những tuần lễ chót, khi mà người Mỹ nào cũng biết là cuộc chiến đấu đã thua rồi thì vẫn còn những đơn vị của quân lực ấy tiếp tục chiến đấu, thí dụ tại Xuân Lộc. Nhờ có những sự chiến đấu ấy mà người Mỹ và một số người Việt lựa chọn mới an toàn thoát đi được. Rốt cuộc, quân lực ấy đã tài giỏi hơn sự ước lượng của người ta. Phía mạnh hơn chưa chắc đã là phía tốt hơn"
4/ Tài liệu của ký giả người Pháp Jean Larteguy, đã chứng kiến những giờ phút cuối cùng ở Saigon ngày 29 và 30 tháng 4-75. Thứ Hai 28/4/75 Saigon sáng nay yên tĩnh. Các đơn vị của một lữ đoàn Dù chiếm đóng vị trí của họ trong thành phố, sau bức tường, trong những khu vườn. Họ không buồn rầu và không tuyệt vọng. Họ điều động như thể đang dự một một thao dượt. Đôi lúc họ còn cười với nhau và liệng cho nhau những chai Coca Cola. Họ không nuôi một ảo tưởng về số phận của họ, về kết quả của trận đánh tối hậu này. Nhưng tôi có cảm tưởng là họ nhất định chiến đấu tới cùng, và sẽ tự chôn mình trong những đổ nát của Saigon. "Và những binh sĩ tuyệt vời này vẫn còn có được các cấp chỉ huy ở bên họ. Một trong các cấp ấy là một đại tá. Tôi hỏi ông ta xem tình hình ra sao? Ông trả lời: "Chúng tôi sẽ chiến đấu, và chúng tôi sẽ là những người lính cuối cùng chiến đấu. Hãy nói cho mọi người biết rằng chúng tôi chết không phải vì Thiệu, vì Hương hay vì Minh" .
Sau khi Dương Văn Minh đã tuyên bố đầu hàng. Larteguy lại được chứng kiến tận mắt trận đánh cuối cùng của các đơn vị VNCH tại Saigon, và ghi lại như sau: "Gần Lăng Cha Cả, quân Dù đánh trận chót. Họ chiến đấu tới 11 giờ 30 trưa, cho tới khi các cấp chỉ huy của họ từ dinh Tổng Thống trở về sau cuộc gặp gỡ bi thảm với tướng Minh. Các sĩ quan này khuyên họ nên ngưng chiến đấu. Họ vừa hạ được 5 xe tăng T-54. Những xe ấy còn đang cháy ngùn ngụt. Một chiếc nổ tung vì đạn trong xe. Quân Dù không để lại trên trận địa một thứ gì, dầu là vũ khí, đồ trang bị, người bị thương hoặc người chết." Larteguy cũng được thấy tận mắt các sinh viên trường Võ Bị Đà Lạt, lực lượng trừ bị chót của QLVNCH, tiến ra trận địa. "...Và trong những bộ đồng phục mới, giầy chùi xi bóng láng, các sinh viên anh dũng của Trường Võ Bị Đà Lạt đã đi vào chỗ chết. Họ ra đi thật hào hùng, đi như diễn binh, chỉ thiếu có cái mũ diễn hành và đôi bao tay trắng."
Một đồng nghiệp của Larteguy là Raoul Coutard đã thu được cảnh xuất quân bi tráng ngay vào máy quay phim và cố nén xúc động để hỏi các sinh viên sĩ quan: "Các anh có biết là sắp bị giết chết không?" Một thiếu úy trả lời: "Chúng tôi biết chứ!" Vì sao? - Tại vì chúng tôi không chấp nhận Chủ Nghĩa Cộng Sản! "...Các xe tăng đầu tiên của Cộng Sản vào Saigon từ phía đông, qua tỉnh lộ Thủ Đức và Biên Hòa...
Bộ binh thì tiến từ phía Bến Cát và Tây Ninh. Tuy vậy, bọn này chỉ tới được trung tâm Saigon vào lúc 5 giờ chiều. Từ ngày hôm trước các đơn vị cộng quân này đã bị chận tại gần Hóc Môn, gần nơi có Trung Tâm Huấn Luyện Nhảy Dù do Lữ Đoàn 4 của Sư Đoàn Dù trấn giữ dưới sự chỉ huy của đại tá Vinh, sĩ quan to con, mặt phong trần, nhất định bất chấp lệnh ngưng bắn. Các đơn vị Cộng quân bị thiệt hại nhiều. Sau đó chúng còn phải giao tranh 2 lần trên đường phố Saigon. Một lần trước trụ sở Cảnh sát Công Lộ, nơi đây chừng 100 cảnh sát viên chiến đấu oanh liệt trong hơn một giờ, trước khi bị xe tăng Cộng Sản đề bẹp. Lần thứ hai ở ngã tư Hồng Thập Tự và Lê Văn Duyệt, là nơi chỉ có 4 người lính Dù võ trang đại liên và Bazzoka mà chiến đấu được trong 50 phút. Đến khi hết đạn, họ đi ra ngoài, nắm vai nhau, lập thành vòng tròn rồi cho nổ một tràng lựu đạn tự sát. "Đến chiều tối 400 chiến sĩ Mũ Đỏ (Dù) được gom từ trận Hốc Môn và từ phi trường, tụ lại quanh đại tá Vinh, và còn chiến đấu gần chợ chính và các nơi có ruộng lúa của tỉnh Chợ Lớn. Đến 10 giờ đêm, đại tá Vinh cho lệnh các binh sĩ chia thành toán nhỏ, lợi dụng bóng đem để rút về đồng bằng..." Darcourt cho biết đại tá Vinh đã ở lại vị trí và tự sát.
Nguyên Huy